Trẻ sơ sinh bị vàng da

Vàng da ở trẻ sơ sinh là tình trạng da và mắt của em bé bị vàng.

Bệnh vàng da ở trẻ sơ sinh rất phổ biến và có thể xảy ra khi trẻ sơ sinh có mức độ cao của bilirubin, một sắc tố màu vàng được tạo ra trong quá trình phân hủy bình thường của các tế bào hồng cầu.

  • Ở trẻ sinh non tháng: Sau khi chào đời 2 – 3 ngày, thường xuất hiện vàng da.
  • Ở những trẻ đủ tháng, vàng da là khá hiếm và chỉ chiếm tỷ lệ khoảng 25 – 30%.

Nguyên nhân vàng da ở trẻ

Nguyên nhân gây vàng da sinh lý của trẻ sơ sinh là do sự tích tụ Bilirubin – chất có màu vàng được sinh ra khi các tế bào hồng cầu bị phá vỡ và giải phóng.

Hiện tượng vàng da xảy ra phổ biến ở trẻ sơ sinh vì các bé có số lượng tế bào hồng cầu cao, lại thường xuyên bị phá vỡ và thay mới.

Thông thường, gan sẽ loại bỏ bilirubin khỏi máu, sau đó sẽ thải ra ngoài thông qua việc đi vệ sinh.

Nhưng gan của trẻ sơ sinh lại chưa đủ trưởng thành để đào thải hết Bilirubin ra khỏi máu và vì vậy mà gây nên vàng da.

Khi trẻ lớn đến khoảng 2 tuần tuổi, gan sẽ phát triển đầy đủ hơn để có khả năng xử lý và lọc bỏ hết Bilirubin. Chính vì thế bệnh vàng da sinh lí ở trẻ sơ sinh sẽ tự khỏi mà không để lại bất cứ nguy hiểm nào.

Tuy nhiên trẻ sơ sinh có thể bị vàng da sinh lý lẫn vàng da bệnh lý – biểu hiện của một căn bệnh tiềm tàng nào đó.

Trong khi vàng da sinh lý ở trẻ sơ sinh sẽ tự khỏi sau khoảng 2 tuần, thì vàng da bệnh lý cần được bác sĩ chuyên khoa chữa trị lâu dài bằng nhiều phương pháp khác nhau tùy vào mức độ bệnh.

Xét nghiệm & chẩn đoán

Sau khi trẻ chào đời, bác sĩ sẽ kiểm tra trẻ sơ sinh có bị vàng da hay không bằng cách quan sát mắt của bé từ 3 đến 5 ngày sau khi sinh, khi nồng độ bilirubin trở nên cao nhất.

Nếu có bất kỳ lo ngại về việc trẻ sơ sinh bị vàng da, bác sĩ có thể làm xét nghiệm da hoặc xét nghiệm máu để kiểm tra nồng độ bilirubin.

Việc kiểm tra chắc chắn sẽ được thực hiện nếu em bé có biểu hiện vàng da trong 24 giờ đầu tiên vì tình trạng vàng da xuất hiện lúc đó có nhiều nguy cơ cho thấy có vấn đề nghiêm trọng.

Nếu mẹ và bé mới sinh đã về nhà, muốn kiểm tra con mình có bị vàng da không thì hãy thực hiện các bước sau:

  1. Mang bé vào phòng có nhiều ánh sáng tự nhiên hoặc dưới ánh đèn huỳnh quang.
  2. Nếu con có làn da trắng, hãy nhẹ nhàng ấn ngón tay lên trán, mũi hoặc ngực và tìm kiếm màu vàng trên da sau khi thả ngón tay ra.
  3. Nếu con có làn da tối, hãy tìm màu vàng trên nướu hoặc tròng trắng của mắt.

Khi bé có những biểu hiện dưới đây thì mẹ hãy đưa bé vào bệnh viện ngay nhé.

  • Bé bị vàng da lộ rõ đến phần ngực, bụng trên rốn.
  • Với những trẻ sinh non, bị vàng da phần đầu.
  • Bé bị vàng da phần đầu, ngực và có dấu hiệu như quấy khóc, nôn trớ, bú ít hoặc bé bỏ bú, ngủ li bì (có thể vàng da do nhiễm khuẩn)
  • Bé bị vàng da, vàng mắt, phân của trẻ có màu xanh hoặc vàng của mật ở những ngày đầu sau sinh, đi tiểu nước màu vàng (vàng da do viêm tắc mật bẩm sinh)
  • Bé bị vàng da kèm bú kém, co giật, (bất đồng nhóm máu mẹ – con, hoặc gia đình có tiền sử bất đồng nhóm máu mẹ con).
  • Khi bé bỏ bú, lên cơn co giật, li bì, hôn mê (dấu hiệu bilirubin đã xâm nhập lên não)

Các mức độ vàng da của trẻ

Theo như tiêu chuẩn Kramer, thì nồng độ bilirubin trong máu của trẻ sơ sinh sẽ quyết định biểu hiện vàng da ở các phần tương ứng. Cụ thể như sau:

các cấp độ vàng da
  • Từ 5 đến 7 mg%: vàng da vùng mặt và cổ
  • Từ 8 đến 10 mg%: vùng ngực và lưng
  • Từ 11 – 13 mg%: vùng bụng dưới rốn đến đầu gối
  • Từ 13 – 15 mg%: vùng tay chân dưới gối
  • Từ trên 15 mg%: vùng bàn tay, bàn chân

Mức độ trẻ bị vàng da nhẹ có thể được hiểu là khi bé có biểu hiện bị vàng da từ vùng đầu đến vùng bụng trên, và những bé bị vàng da nặng là từ vùng dưới rốn đến vùng bàn tay, bàn chân.

Phân biệt vàng sinh lý và vàng da bệnh lý

Ở trẻ sơ sinh có thể bị vàng da sinh lý hoặc vàng da bệnh lý. Vàng da sinh lý thường sẽ biến mất sau một thời gian ngắn. Trong khi đó, nếu bị vàng da bệnh lý sẽ rất nguy hiểm do trẻ có thể bị hôn mê, co giật, vì vậy các bậc cha mẹ cần biết cách phát hiện vàng da ở trẻ sơ sinh.

Vàng da sinh lý

Vàng da sinh lý có thể ở mức độ nhẹ, với trẻ đủ tháng, bình thường vàng da được coi là sinh lý khi vàng da xuất hiện sau 24 giờ tuổi, và thường sẽ biến mất trong vòng 1 tuần với trẻ đủ tháng và 2 tuần với trẻ non tháng.

Mức độ vàng da nhẹ là chỉ vàng da đơn thuần (chỉ vàng da vùng mặt, cổ, ngực và vùng bụng phía trên rốn) không kèm theo các triệu chứng bất thường khác ( thiếu máu, gan lách to, bỏ bú, lừ đừ…).

Nồng độ Bilirubin/máu không quá 12mg% ở trẻ đủ tháng và không quá 14mg% ở trẻ thiếu tháng,… Tốc độ tăng Bilirubin/máu không quá 5mg% trong 24 giờ.

Ngoài ra, nước tiểu của trẻ sơ sinh có màu tối hoặc màu vàng ( nước tiểu của trẻ sơ sinh thường không màu) và phân nhạt màu.

Biểu hiện vàng da sinh lý

  • Vàng da đơn thuần ở vùng mặt, cổ, ngực và vùng bụng phía trên rốn.
  • Xuất hiện khoảng 48 -72 giờ sau sinh.
  • Tự khỏi trong vòng 1 tuần với trẻ sinh đủ tháng và 2 tuần với trẻ sinh non.
  • Không kết hợp các triệu chứng bất thường khác.
  • Nước tiểu có màu tối hoặc vàng và phân nhạt màu.
  • Trẻ vẫn phát triển tốt và lên cân đều.

Vàng da bệnh lý

Trong một số trường hợp, vàng da là biểu hiện của một căn bệnh tiềm tàng nào đó và ở những trường hợp này vàng da sẽ xuất hiện sớm, trong vòng 24 giờ sau sinh.

Biểu hiện của vàng da sơ sinh bệnh lý là vàng da đậm xuất hiện sớm, không hết vàng sau 1 tuần với trẻ đủ tháng và 2 tuần đối với trẻ thiếu tháng, mức độ vàng toàn thân, lòng bàn tay, bàn chân và cả kết mạc mắt.

Đồng thời với vàng da, có sự xuất hiện của các triệu chứng bất thường khác như: trẻ lừ đừ, bỏ bú, co giật… Xét nghiệm Bilirubin trong máu tăng hơn bình thường.

Nếu không phát hiện và điều trị vàng da sơ sinh bệnh lý kịp thời có thể xảy ra biến chứng nhiễm độc thần kinh do Bilirubin gián tiếp thấp vào não làm cho trẻ tử vong hoặc bị hại não suốt đời.

Một số nguyên nhân gây vàng da bệnh lý như: bất đồng nhóm máu mẹ con (ABO, Rh), bệnh lý tan máu (thiếu men G6PD, hồng cầu hình liềm, nhiễm trùng), xuất huyết dưới da, chậm đi phân su, nhiễm virus bào thai, bệnh lý gan mật bẩm sinh (teo đường mật, giãn đường mật).

Dấu hiệu cảnh báo vàng da bệnh lý

  • Mức độ vàng da rất đậm, vàng toàn thân và cả mắt.
  • Xuất hiện sớm từ ngày đầu tiên sau sinh.
  • Không khỏi sau 1 tuần ở trẻ đủ tháng và 2 tuần đối với trẻ non tháng.
  • Có các triệu chứng khác kèm theo như: Bỏ bú hoặc bú kém, sốt, khóc nhiều, lừ đừ, ngưng thở, thở nhanh, thay đổi thân nhiệt.
  • Xét nghiệm Bilirubin trong máu tăng cao hơn bình thường.

Trẻ sơ sinh bị vàng da có nguy hiểm không?

Trong phần lớn các trường hợp, vàng da ở trẻ sơ sinh không phải là tình trạng mà bố mẹ cần phải quá lo lắng.

Tuy nhiên, nếu nồng độ bilirubin của con quá cao có thể gây tổn thương vĩnh viễn cho hệ thần kinh bé.

Hội chứng này gọi là kernicterus (Vàng da nhân) có thể làm cho bé điếc, chậm phát triển hoặc bại liệt. Tuy nhiên, tỷ lệ phần trăm trẻ sơ sinh mắc phải hội chứng vàng da nhân này là không cao.

Có thể ngăn ngừa trước được không?

Không có cách thực sự nào để ngăn ngừa bệnh vàng da ở trẻ sơ sinh. Khi mang thai, bạn có thể xét nghiệm nhóm máu của mình.

Sau khi sinh, nhóm máu của con bạn sẽ được kiểm tra, nếu cần, để loại trừ khả năng không tương thích nhóm máu có thể dẫn đến bệnh vàng da ở trẻ sơ sinh.

Nếu con bạn bị vàng da, có những cách bạn có thể ngăn ngừa bệnh trở nên trầm trọng hơn:

  • Đảm bảo rằng con bạn được cung cấp đủ dinh dưỡng qua sữa mẹ.
  • Cho trẻ ăn 8 đến 12 lần một ngày trong vài ngày đầu để đảm bảo rằng trẻ không bị mất nước, giúp bilirubin đi qua cơ thể nhanh hơn.
  • Trẻ sinh non hoặc nhỏ hơn có thể uống một lượng sữa công thức ít hơn, cũng như trẻ đang bú sữa mẹ.
  • Nói chuyện với bác sĩ nếu bạn lo lắng rằng con bạn đang uống quá ít hoặc quá nhiều sữa công thức hoặc nếu con không thức dậy để bú ít nhất 8 lần mỗi 24 giờ.
  • Theo dõi cẩn thận con bạn trong năm ngày đầu đời để biết các triệu chứng của bệnh vàng da, chẳng hạn như vàng da và mắt.

Cách chữa vàng da cho trẻ

Hầu hết các bé bị vàng da sơ sinh sẽ tự khỏi bệnh nhưng khi cần điều trị, liệu pháp quang trị liệu chính là phương pháp đơn giản, an toàn và hiệu quả nhất cho tới thời điểm này.

Nếu tình trạng vàng da trở nên nghiêm trọng hoặc nồng độ bilirubin của bé tiếp tục tăng bất kể dù đã được chiếu đèn tích cực, bé cần được đưa vào bộ phận chăm sóc đặc biệt để thay máu.

Việc thay máu này sẽ thay thế một lượng máu của em bé có nồng độ bilirubin cao với máu được hiến có nồng độ bilirubin bình thường.

Một điều khác mà bạn có thể tự mình làm để giúp giảm tình trạng vàng da của con là đảm bảo rằng con nhận đủ lượng sữa mẹ hoặc sữa công thức để đi tiêu thường xuyên hơn, giúp thải bilirubin ra ngoài nhanh hơn.

Nếu bạn có bất kỳ lo lắng về tình trạng trẻ sơ sinh bị vàng da, hãy trao đổi với bác sĩ để có lời khuyên chính xác.

Còn bình thường và phổ biến nhất hiện nay trong việc điều trị vàng da ở trẻ là cho chiếu đèn. Những trẻ bị vàng do tăng Bilirubin trực tiếp thì chống chỉ định với chiếu đèn.

Cách chiếu đèn

Đèn sẽ sử dụng ánh sáng có bước sóng từ 400-500nm, cực điểm 450-460nm tương ứng với đỉnh hấp thụ của Bilirubine (ánh sáng màu xanh dương).

Năng lượng ánh sáng xuyên qua da để tác động lên các phân tử Bilirubin nằm trong lớp mỡ dưới da để biến đổi các phân tử Bilirubin gián tiếp (độc cho não của trẻ) thành các sản phẩm đồng phân hay các sản phẩm quang oxy hòa tan được trong nước, không độc và sẽ được đào thải qua gan (qua mật) và thận (qua nước tiểu).

Đèn sẽ được rọi vào da trẻ khi cởi trần, có che kín mắt và bộ phận sinh dục, xoay trở để tăng diện tích da tiếp xúc với ánh sáng. Có thể rọi đèn liên tục hay cách quãng, rọi đèn 1 chiều hay 2 chiều.

Quy trình chiếu đèn gồm những bước sau đây:

  • Chuẩn bị lồng ấp vệ sinh sạch sẽ, hoạt động tốt với thông số thích hợp, đèn chiếu sáng đủ tiêu chuẩn, đèn ánh sáng xanh hay sáng với bước sóng từ 400-480nm với chiều cao từ đèn tới trẻ khoảng 30-50cm. Vì thời gian hoạt động của đèn tuýp < 2000 giờ nên cần phải đánh dấu lúc trẻ mới bắt đầu chiếu đèn để kịp thời thay bóng.
  • Cần phải chuẩn bị băng che mắt, kính bảo vệ.
  • Giải thích cho người nhà của trẻ về phương pháp chuẩn bị áp dụng lên trẻ.
  • Đánh giá tổng trạng của trẻ.
  • Đánh giá mức độ vàng da của trẻ trên lâm sàng trước khi tiến hành chiếu đèn.
  • Để trẻ nằm trần, quấn khố mông để da của trẻ được tiếp xúc với ánh sáng xanh/trắng càng nhiều càng tốt,
  • Băng mắt cho trẻ bằng vải tối màu.
  • Đóng bỉm hoặc che bộ phận sinh dục của trẻ lại để phòng tránh hiện tượng teo tinh hoàn ở trẻ.
  • Bật công tắc đèn và chỉnh nhiệt độ lồng ấp phù hợp với thân nhiệt của bệnh nhi.
  • Thay đổi tư thể cho trẻ khoảng 2-4 giờ/lần để đảm bảo da được tiếp xúc nhiều nhất có thể với ánh sáng từ đèn chiếu ra.
  • Cung cấp đủ nước khi trẻ đang trong thời gian chiếu đèn, khuyến khích nên cho trẻ bú sữa mẹ.
  • Đảm bảo rằng trẻ được chiếu đèn liên tục trừ những lúc bú sữa mẹ hay làm thủ thuật.
  • Dùng đèn chiếu 2 mặt trong trường hợp đứa trẻ bị vàng da tăng Bilirubin nặng hoặc tình trạng vàng da ở trẻ tăng lên.
  • Tiến hành xét nghiệm kiểm tra Bilirubin máu mỗi 12-24 giờ, từ kết quả Bilirubin gián tiếp và Bilirubin toàn phần để xác định rằng chiếu đèn trị vàng da trong bao lâu.
  • Ngoài ra, vấn đề em bé bị vàng da chiếu đèn bao lâu phụ thuộc vào hiện tượng vàng da trên lâm sàng cũng như kết quả xét nghiệm Bilirubin máu. Nếu vàng da giảm và Bilirubin máu trở về trị số bình thường thì sẽ có chỉ định ngừng chiếu đèn.

Tác dụng phụ của chiếu đèn vàng da thường là tăng thân nhiệt, mất nước, tiêu phân xanh, rối loạn thân nhiệt, tăng kích thích, mẩn đỏ ngoài da, hiện tượng trẻ da đồng, tổn thương nhãn cầu, bỏng… và không gây tác dụng phụ lên não của trẻ.

Tắm nắng cho trẻ có thể giúp điều trị vàng da không?

Ánh sáng mặt trời chỉ có thể giúp trẻ bị vàng da nhẹ mau hết hơn nhưng không thể điều trị kịp các trường hợp vàng da sơ sinh nặng. Đối với các trẻ mới chớm vàng da thì có thể tắm nắng ấm mỗi sáng, nhưng nếu trẻ đã vàng da nhiều thì phải sớm đưa trẻ đi khám ở bác sĩ chuyên khoa để được điều trị ngay.

Leave a Comment